اى امير مومنان! سوگند به جانم! ماهيت طلحه و زبير و عايشه بر ما روشن است . آنها بى آنكه از تو خلافى ببينند، از تحت فرمان تو خارج شدند. اگر آنها مى‏پندارند كه به عنوان مطالبه خود عثمان ، بيرون رفته‏اند، نخست بايد به سراغ خودشان بروند؛ زيرا آنها نخستين افرادى بودند كه ضد عثمان سخن گفتند و مردم را ضد او تحريص كردند.

آنگاه در پايان گفت:

و اشهداللَّه لئن لم يد خلا فيما خرجا منه لنلحقنهما بعثمان، فان سيوفنا فى عواتقنا و قلوبنا فى صدورنا و نحن اليوم كما كنا امس.

و خدا را گواه مى‏گيرم كه اگر طلحه و زبير به بيعت خود كه از آن خارج شده‏اند، باز نگردند، آنها را قطعا به عثمان ملحق مى‏كنيم، همانا شمشيرهاى ما همراه ما است و دلهاى ما در سينه‏هايمان استوار مى‏باشد، و ما همان هستيم كه ديروز (در برابر عثمان)! بوديم.. ⁽⁴⁶⁾

تصرف دارالاماره كوفه توسط مالك اشتر، و بيرون كردن ابوموسى‏

حضرت على (عليه السلام) ذى‏قار، فرزندش ، حسن بن على (عليه السلام) را همراه عمار ياسر به كوفه فرستاد تا مردم كوفه را براى جهاد با دشمن. دعوت كنند، و ابو موسى (فرماندرا نالايق كوفه) را سرانجام خود بنشانند.

حضرت على (عليه السلام) نامه تندى باابو موسى نوشت و او در آن نامه، خائن خواند و از مقام فرماندارى كوفه، عزل كرد، و به متابعت از حسن (عليه السلام) و عمار دعوت نمود.

امام حسن (عليه السلام) و عمار به كوفه آمدند، در مسجد و بيرون مسجد، مردم را به جهاد دعوت نمودند، ابو موسى همچنان كارشكنى مى‏كرد و عثمان را به عنوان مقتول مظلوم ياد نموده و مردم را به شك و ترديد و انحراف از مسير امير مومنان على (عليه السلام) فرا خواند.

امير مومنان (عليه السلام) در ذى قار منتظر آمدن سپاه كوفه شد؛ ولى انتظار طول نكشيد و از كوفه خبرى نيامد؛ آن حضرت در اين مورد بسيار ناراحت شد.

در همين هنگام مالك اشتر به امير مومنان على (عليه السلام) عرض كرد: اگر صلاح بدانى مرا به كوفه بفرست؛ زيرا اطاعت مردم كوفه از من نيكو است، اميدوارم كه با من مخالفت نكنند.

امير مومنان على (عليه السلام) به مالك اشتر فرمود: به طرف كوفه برو و به عمار ياسر و حسن (عليه السلام) بپيوند.

مالك اشتر با شتاب خود را به كوفه رسانيد، و در مسير راه به هر قبيله و جماعت و گروه مى‏رسيد، آنها را دعوت مى‏كرد تا با او به دارالاماره،(مقر فرماندارى) حركت كنند. سيل مردم همراه مالك، وارد، دارالاماره شدند، و ماجرا را به ابو موسى (كه بر بالاى منبر سخن مى‏گفت و عمار با امام حسن (عليه السلام) در حال اعتراض شديد، به او بودند) گزارش دادند.

ابو موسى از منبر پايين آمد و به سوى دارالاماره حركت كرد، هنگامى كه وارد ساختمان شد، مالك اشتر بر سر او فرياد كشيد و گفت:

اخراج من قصر نالا ام لك، اخرج اللَّه نفسك فواللَّه انك لمن المنافقين قديما.

اى مادر مرده! از ساختمان فرماندارى بيرون برو، خدا جانت را بگيرد! سوگند به خدا! تو از قديم از منافقان بودى!

ابوموسى كه سخت ترسيده بود، به مالك اشتر گفت:

امشب را به من مهلت بده

مالك اشتر به شرط اينكه او از ساختمان فرماندارى بيرون برود، به او مهلت داد.

ابو موسى از ساختمان خارج شد. مردم از هر سو آمدند تا اموال ابو موسى را غارت كنند. مالك اشتر از آنها جلوگيرى كرد، و گفت: من او را از فرماندارى عزل كردم، و به او پناه داده‏ام.آنگاه مردم متفرق شدند.⁽⁴⁷⁾

طبق نقل بعضى، مردم به غارت اموال ابو موسى پرداختند. مالك اشتر به ابو موسى گفت: اين همان مردمند كه آنها را گمراه مى‏كردى:ابو موسى به تضرع و التماس افتاد و يك شب مهلت خواست. ⁽⁴⁸⁾

سخنرانى مالك ، براى بسيج عمومى به سوى جبهه‏

مالك اشتر به مسجد آمد. مردم از هر سو ازدحام كرده و در مسجد اجتماع كردند، مالك سخنرانى مفصلى كرد، و مسايل را بيان نمود و مردم را براى جهاد با دشمنان بسيج كرد.

نه هزار نفر از مردم كوفه در ركاب امام حسن (عليه السلام) به سوى ذى قار حركت نمودند و در مسير راه نيز افرادى پيوستند.⁽⁴⁹⁾

حضرت على (عليه السلام) در ذى قار به سپاه خود فرمود:

به زودى دوازده هزار و يك نفر از كوفه مى‏آيند و به شما مى‏پيوندند.

همان گونه كه امام خبر داده بود، واقع شد و سپاه كوفه در ركاب امام حسن (عليه السلام) در حالى كه عمار و مالك اشتر در پيشاپيش آنها بودند، با كمال شكوه به ذى قار رسيدند.

آنها را شمردند به همان تعداد (12001 نفر) بودند.

حضرت على (عليه السلام) با آغوش باز از آنها استقبال كرد و مقدم آنها را گرامى داشت، و براى آنها سخنرانى كرده، و براى جهاد آماده ساخت، و سپس به سوى بصره حركت نمودند.⁽⁵⁰⁾

درهم شكستن دو جانب دشمن با تيغ مالك‏

درگيرى از هر سو شروع شد، طرفين گروه گروه به همديگر حمله مى‏كردند. برق شمشيرها و پرتاب نيزه‏ها، و رگبارها تيرها، و گردو غبار، همه جار را گرفته بود.

مالك اشتر در كنار امام على (عليه السلام)، چون شير ژيان به سپاه دشمن حمله مى‏كرد، در اين بحران شديد، ناگاه على (عليه السلام) به مالك فرمان داد كه جانب چپ لشگر دشمن حمله كن.

مالك اين فرمان را گرفت و به جانب چپ دشمن حمله كرد، و آنها را تار و مار كرده و در هم شكست.

به طورى كه جنگجويان جانب چپ دشمن ، گريختند و به اطراف شتر عايشه پناهنده شدند و در آنجا به جنگ ادامه دادند.⁽⁵¹⁾

امام على (عليه السلام) كه ناظر صحنه بود، اين بار جانب راست دشمن را در حال حمله شديد ديد، به مالك اشتر فرمود: به جانب راست دشمن حمله كن. مالك آن چنان به آن جانب حمله كرد كه فرمانده جانب راست دشمن، به نام هلال ابن وكيع به دست مالك كشته شد.⁽⁵²⁾

ضربه مالك بر عمروبن يثربى و نظر او درباره شجاعت مالك‏

عمرو بن يثربى از قهرمانان سپاه جمل بود، و به عنوان رييس دودمان ضبحه( كه بزرگترين گروه هواداران عايشه بود) ياد مى‏شد، و از طرف عثمان از صاحب منصبان بصره به شمار مى‏آمد.

او در جنگ جمل ، زمام شتر عايشه را در دست داشت، آن را به پسرش سپرد و به ميدان تاخت و مبارز طلبيد. علياء بن هند از سپاه على (عليه السلام) به جنگ او رفت.

طولى نكشيد كه به دست او كشته شد، بار ديگر مبارز طلبيد.

هند بن عمرو به جنگ او رفت، هند نيز به دست او كشته شد. بار ديگر مبارز طلبيد. زيد بن صوحان به جنگ او رفت، زيد و او را كشته شد، سپس بازگشت و مهار شتر عايشه را به دست گرفت، رد حالى كه عربده مى‏كشيد و رجز مى‏خواند.

بار ديگر مهار را رها كرد و به ميدان تاخت: به گفته بعضى عمار ياسر به جنگ او رفت و او را از پاى در آورد.

جمعى چنين نقل كرده‏اند: هنگامى كه عمرو بن يثربىمى‏خواست به سوى ميدان برود، به قوم خود گفت:

اى قوم! من چند نفر از ياران امام على (عليه السلام) را كشته‏ام، از اين رو آنها مرا مى‏كشند. من باكى ندارم كه بجنگم تا بيفتم؛ ولى شما دست از يارى عايشه برنداريد، كه مادر شما است

هرگاه در دام افتادم، مرا نجات دهيد.

قوم گفتند: در ميان سپاه على (عليه السلام) از هيچ كس خوفى در مورد تو جز مالك اشترنيست.

عمرو گفت: آرى از او ترس دارم

آنگاه به ميدان تاخت، و مبارزه طلبيد.

در اين هنگام، مالك اشتر به ميدان او آمد، در حالى كه چنين رجز مى‏خواند:

انى اذا ما الحرب ابدت نابها		واغلقت يوم الوغاابوابها
و مزقت من حنق اثوابها		كنا قداماها ولا اذنابها
ليس العدو دوننا اصحابها		من هابها اليوم فلن اهابها

لا طعنها اخشى ولا ضرابها